Nowe oblicze pamięci, dialogu i edukacji w Fundacji Krzyżowa
Po trzech latach intensywnych prac remontowych, konserwatorskich oraz przygotowań zupełnie nowej aranżacji przestrzeni ponownie otworzyliśmy drzwi wyjątkowego miejsca – Domu na Wzgórzu. Uroczystości inaugurujące ten nowy rozdział w historii Fundacji odbyły się 2 i 3 czerwca 2026 roku.
Mieliśmy zaszczyt gościć przedstawicieli władz państwowych z Polski i Niemiec, parlamentarzystów, dyplomatów oraz samorządowców. Wśród obecnych znaleźli się m.in. Jan Tombiński – ambasador RP w Berlinie, Knut Abraham – koordynator rządu federalnego Niemiec ds. współpracy społecznej i przygranicznej polsko-niemieckiej, a także Paweł Gancarz – marszałek województwa dolnośląskiego. Szczególnym gościem honorowym był Helmuth Caspar Graf von Moltke, syn Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke.
Miejsce, które zobowiązuje
Dom na Wzgórzu, położony na uboczu głównego kompleksu pałacowo-folwarcznego w Krzyżowej, jest przestrzenią o wyjątkowym znaczeniu historycznym i symbolicznym. W latach 1928–1945 był domem rodzinnym Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke. To właśnie tutaj, w czasie II wojny światowej, odbyły się trzy kluczowe narady Kręgu z Krzyżowej – jednej z najważniejszych grup niemieckiego oporu antynazistowskiego, która wypracowywała wizję demokratycznej Europy opartej na wartościach chrześcijańskich i społecznych po upadku III Rzeszy.
Dom na Wzgórzu od momentu uroczystego otwarcia w 1998 roku, w obecności premiera Jerzego Buzka i kanclerza Helmuta Kohla, był miejscem spotkań i refleksji nad tematami kluczowymi dla naszej Fundacji: odwagą cywilną, zaangażowaniem obywatelskim oraz siłą polsko-niemieckiego i europejskiego dialogu. Po trzech latach prac modernizacyjnych z wielką radością ponownie oddajemy tę przestrzeń odwiedzającym – podkreślają członkowie Zarządu Fundacji Krzyżowa: Dorota Krajdocha i dr hab. Robert Żurek.
Czytaj więcej: Z dumą otwieramy drzwi Domu na Wzgórzu!
W Krzyżowej udostępniamy nowe narzędzie do edukacji historycznej i obywatelskiej — grę negocjacyjną „Nowe miasto”.
Uczestnicy wcielają się w role mieszkańców miasta zniszczonego przez wojnę. Ich wspólnym zadaniem jest jego odbudowa. Które budynki zostaną odbudowane jako pierwsze? Czy interesy poszczególnych grup okażą się ważniejsze niż dobro wspólne? W jaki sposób wpłynie to na rozwój miasta? Wszystko zależy od graczy.
Rok 1945. Miasto w ruinach
Jest lato 1945 roku. Wojna właśnie się skończyła. Ludzie wracają do domów i wychodzą z ukrycia, a do miasta przybywają uchodźcy z najbardziej zniszczonych regionów.
Na miejscu zastają jednak krajobraz ruin — niemal siedemdziesiąt procent budynków zostało uszkodzonych lub zniszczonych.
Mieszkańcy postanawiają działać. Powstaje Rada Miejska złożona z przedstawicieli różnych dzielnic. Jej zadaniem jest podjęcie decyzji o tym, co odbudować najpierw i jak ma wyglądać nowe społeczeństwo.
Czytaj więcej: Narzędzie edukacyjne | „Nowe miasto” — gra negocjacyjna o odbudowie świata po wojnie
Polsko-niemieckie forum dyskusyjne Grupa Kopernika spotkało się w dniach 19-21 marca 2026 r. w Szczecinie. Niniejszy dokument powstał na podstawie tam prowadzonych dyskusji.
Prof. dr Peter Oliver Loew; dr hab. Robert Żurek; Darmstadt, Krzyżowa 26.5.2026
***
Raport XXXVII Grupy Kopernika
Polsko-niemieckie pogranicze jako przestrzeń wspólnego budowania odporności
Polsko-niemieckie pogranicze to przykład głęboko zaawansowanej współpracy transgranicznej w Europie. W ciągu ostatnich trzech dekad udało się zbudować gęstą sieć powiązań instytucjonalnych, społecznych i operacyjnych, które mimo wyzwań (pandemii, wojny, tymczasowego powrotu kontroli na granicy) w wielu obszarach funkcjonują sprawnie i stabilnie. W szczególności należy docenić:
- integrację infrastruktury komunikacyjnej i komunalnej,
- powstanie trwałych powiązań w obszarze ochrony zdrowia, edukacji i nauki,
- rozwój współpracy służb ratowniczych i struktur zarządzania kryzysowego,
- wypracowanie ram prawnych i procedur umożliwiających wzajemną pomoc,
- stopniowe przełamywanie barier społecznych i kulturowych, które dziś mają już znacznie mniejsze znaczenie niż w latach 90.
Współpraca polsko-niemiecka na pograniczu ma zatem wymiar praktyczny i codzienny. Jednocześnie doświadczenia ostatnich lat pokazują, że ten model współpracy osiągnął pewien poziom nasycenia. Niemcy przestają być dla Polski punktem odniesienia w dziedzinie rozwoju gospodarczego, innowacyjności czy zarządzania. Pogłębianie współpracy transgranicznej nie jest też źródłem łatwych politycznych korzyści dla polskich samorządów czy innych zaangażowanych instytucji. Wręcz przeciwnie, może stać się skutecznym celem ataków ze strony politycznych oponentów. Przykładem tego są kontrole i blokady na granicy oraz przeciągająca się sprawa nowoczesnych i koniecznych polaczeń kolejowych.
Współpraca instytucjonalna funkcjonuje wobec tego poprawnie, ale coraz rzadziej generuje innowacyjne impulsy rozwojowe. W wielu obszarach ma charakter rutynowy, projektowy lub reaktywny, a nie strategiczny.
W obliczu zmieniającego się środowiska bezpieczeństwa, w tym zagrożeń hybrydowych, presji infrastrukturalnej czy kryzysów środowiskowych, dotychczasowy model współpracy wymaga pogłębienia i przekształcenia. Inaczej grozi nam utrata wiarygodności i wzrost obojętności wobec losów sąsiada.
Pogranicze powinno stać się przestrzenią pilotażową budowania odporności państwa (tzw. resilience), rozumianej jako zdolność do zapobiegania, reagowania i adaptacji w sytuacjach kryzysowych. Należy zadbać o zdolności do:
- szybkiego reagowania,
- podejmowania decyzji w czasie rzeczywistym,
- wspólnego działania (synergii) ponad granicą.
Dorobek współpracy transgranicznej stanowi solidny fundament do przejścia na wyższy poziom integracji: od współpracy do współdziałania.
Dotychczas wypracowane mechanizmy współpracy powinny zostać przekształcone w system realnie interoperacyjny:
- bezzwłoczna finalizacja modernizacji oraz wzmocniona integracja sieci kolejowej na pograniczu,
- zintegrowane systemy ostrzegania ludności,
- wspólne procedury reagowania,
- kompatybilne systemy łączności i wymiany danych.
Współdziałanie wymaga dzisiaj wspólnych ćwiczeń operacyjnych, realnego testowania procedur oraz budowania zdolności działania „tu i teraz”, niezależnie od granicy.
Dotychczasowy sukces przygranicznej współpracy polsko-niemieckiej wynikał z rosnącej akceptacji społecznej i zaniku barier kulturowych. Dziś wyzwaniem jest jednak brak motywacji do pogłębiania relacji oraz polityczna instrumentalizacja wspólnej granicy. Dlatego konieczne jest wzmacnianie transgranicznych więzi społecznych w kontekście bezpieczeństwa oraz powiazań gospodarczych i handlowych.
Grupa Kopernika zachęca osoby i instytucje zaangażowane we współpracę transgraniczną do tego, by nadal, z niesłabnącą kreatywnością i zaangażowaniem, działały na rzecz jej pogłębienia, uwzględniając przy tym wskazane powyżej aktualne wyzwania. Do rządów obu państw apelujemy o konsekwentne wspieranie tych działań.
***
Grupa Kopernika to wspólny projekt Niemieckiego Instytutu Spraw Polskich i Fundacji Krzyżowa dla Pojednania Europejskiego. Spotkanie w Szczecinie mogło się odbywać dzięki wsparcia Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Odpowiedzialni:
Prof. dr Peter Oliver Loew, Niemiecki Instytut Spraw Polskich w Darmstadt, Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
dr hab. Robert Żurek, Fundacja „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego, Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
W Krzyżowej udostępniamy nowe narzędzie do edukacji historycznej i obywatelskiej — grę negocjacyjną „Nowe miasto”.
Uczestnicy wcielają się w role mieszkańców miasta zniszczonego przez wojnę. Ich wspólnym zadaniem jest jego odbudowa. Które budynki zostaną odbudowane jako pierwsze? Czy interesy poszczególnych grup okażą się ważniejsze niż dobro wspólne? W jaki sposób wpłynie to na rozwój miasta? Wszystko zależy od graczy.
Rok 1945. Miasto w ruinach
Jest lato 1945 roku. Wojna właśnie się skończyła. Ludzie wracają do domów i wychodzą z ukrycia, a do miasta przybywają uchodźcy z najbardziej zniszczonych regionów.
Na miejscu zastają jednak krajobraz ruin — niemal siedemdziesiąt procent budynków zostało uszkodzonych lub zniszczonych.
Mieszkańcy postanawiają działać. Powstaje Rada Miejska złożona z przedstawicieli różnych dzielnic. Jej zadaniem jest podjęcie decyzji o tym, co odbudować najpierw i jak ma wyglądać nowe społeczeństwo.
Czytaj więcej: Narzędzie edukacyjne | „Nowe miasto” — gra negocjacyjna o odbudowie świata po wojnie
